Slim werken begint op je eigen plek

Over opvoeding, culturele verwachtingen en de vrijheid om te werken vanuit wie je bent

Sommige mensen raken op door hard te werken. Ze bewijzen zichzelf voortdurend, slikken spanning in en proberen aan onzichtbare verwachtingen te voldoen. Anderen raken juist vast in het tegenovergestelde, want hun functie biedt allang geen uitdaging meer en levert wel het salaris op waarmee de hypotheek betaald wordt. Ze bouwen niets meer op, groeien niet meer en blijven toch zitten waar ze zitten.

Beide situaties lijken elkaars tegenpolen, maar komen op hetzelfde neer. In geen van beide gevallen werk je nog vanuit je eigen plek. De één werkt vanuit de angst niet goed genoeg te zijn en de ander vanuit de angst om de zekerheid kwijt te raken. Allebei kosten ze energie, alleen op een heel andere manier. Wat daaronder ligt, kan samenhangen met wat je hebt meegekregen over wat werken behoort te betekenen, maar ook met een werkomgeving die onvoldoende ziet wat je waard bent.

Hard werken is niet hetzelfde als slim werken

Neem de ondernemer die ik begeleidde en die opgroeide in een gezin waarin presteren en de familienaam hooghouden vanzelfsprekend waren. Hij vergeleek zichzelf voortdurend met een neef die het in de ogen van de familie beter deed. Wat begon als de wens om iets moois op te bouwen, veranderde ongemerkt in een voortdurende behoefte om te bewijzen dat hij goed genoeg was. Zelfs toen hij zakelijk alles had bereikt, verdween die behoefte niet, omdat de maatstaf waaraan hij zichzelf beoordeelde steeds een stukje verder opschoof.

Of de vrouw die naast haar werk ook de zorg voor haar gezin, haar ouders en de verwachtingen van haar familie droeg. Ze verlangde naar financiële zelfstandigheid en de ruimte om haar eigen pad te volgen, terwijl ze tegelijk voelde dat ze de rol van goede dochter en goede moeder niet mocht laten vallen. Ze probeerde beide werelden volledig te vervullen, zonder ooit te onderzoeken welke verantwoordelijkheden werkelijk van haar waren.

Of de vakspecialist die jarenlang harder werkte dan wie dan ook, foutloze rapporten aanleverde en zich onmisbaar maakte voor haar afdeling, terwijl de leidinggevende functie telkens naar een mannelijke collega ging die minder ervaring had en zich luider liet horen in vergaderingen. In plaats van die scheve verdeling ter discussie te stellen, ging ze nog een tandje harder werken, alsof dat op een dag vanzelf zou bewijzen dat de functie eigenlijk al van haar was. Het gevecht om erkenning kostte haar uiteindelijk meer energie dan het werk zelf ooit had gedaan.

Deze verhalen laten zien waarom hard werken en slim werken niet automatisch samengaan. Hard werken zegt iets over inzet, terwijl slim werken ook gaat over de vraag hoeveel van die inzet naar het werk zelf gaat en hoeveel naar het gedrag dat je denkt nodig te hebben om erbij te horen, geaccepteerd te worden, veilig te blijven of goed genoeg gevonden te worden.

Wanneer verwachtingen ongemerkt je werk bepalen

Opvoeding, cultuur, financiële verantwoordelijkheid en een werkomgeving die je positie niet erkent, kunnen allemaal invloed hebben op wat je denkt te moeten laten zien om ergens bij te horen of gewaardeerd te worden. Die verwachtingen worden lang niet altijd hardop uitgesproken, maar ze kunnen jarenlang doorwerken in de vorm van bewijsdrang, een gevecht om erkenning of het vasthouden aan zekerheid.

Je hoeft je afkomst, je verantwoordelijkheden of je vakmanschap daarvoor niet los te laten. Je mag wel onderzoeken welke verwachtingen je met je meedraagt en welke daarvan nog werkelijk bij jou passen. Want zodra je werkt vanuit bewijsdrang, vanuit een gevecht om iets terug te krijgen wat eigenlijk al van jou was, of vanuit angst voor verandering, kost iedere taak meer energie dan nodig is.

Ook stilstaan kost energie

Niet iedereen die vastloopt, doet dat door te hard te werken. De andere vorm zie je minder vaak beschreven, maar hij komt wel degelijk voor op de werkvloer. Denk aan de leidinggevende die al jaren dezelfde functie bekleedt en precies weet hoe hij die zonder veel inspanning kan uitvoeren. Ooit had hij ambitie en zin om te groeien, maar nu haalt hij zijn schouders op wanneer er een nieuw project langskomt. Veilig voelt prettiger dan spannend en de vaste lasten wachten niet op een volgende carrièrestap. Wat begon als een verstandige keuze voor stabiliteit, kan zo een plek worden waar iemand zichzelf nauwelijks nog hoeft uit te dagen.

Langdurige onderbelasting, verveling en een gebrek aan betekenis in het werk worden ook wel in verband gebracht met bore-out. Het laat zien dat te veel belasting niet de enige weg naar uitputting is, want ook jarenlang op een plek blijven waar weinig meer beweegt, kan veel energie kosten.

Soms zit daar een ouder patroon onder. Vasthouden aan controle kan veilig voelen wanneer je hebt geleerd dat zekerheid iets is wat je vooral zelf moet organiseren. Wanneer er in het privéleven al genoeg verschuift, kan werk de ene plek worden die vertrouwd blijft, ook wanneer die plek allang geen uitdaging meer biedt. Zo kunnen passie en angst voor verandering elkaar steeds meer in de weg gaan zitten.

Autonomie begint bij teruggaan naar je eigen plek

Autonomie ontstaat wanneer iemand weer verantwoordelijkheid kan nemen voor zijn eigen plek, zonder voortdurend te hoeven reageren op wat er om hem heen gebeurt. In mijn werk zie ik hoe mensen verstrikt kunnen raken in een web van blinde vlekken, waardoor het overzicht vertroebelt en ze voor ze het weten vooral bezig zijn met wat anderen doen, verwachten of nalaten.

Vanuit die plek is vechten vaak de eerste reactie. Mensen gaan harder werken, meer uitleggen, nog beter hun best doen en proberen de controle te houden, of ze bewegen juist helemaal niet meer omdat iedere verandering onveilig voelt. De werkelijke beweging begint vaak ergens anders, namelijk bij het teruggaan naar je eigen plek. Wat is werkelijk van jou en welke verantwoordelijkheid hoort bij jou? En wat heb je onderweg overgenomen van een ander, van je familie, van je leidinggevende of van een omgeving die iets van je verwachtte?

Het is menselijk om vanuit overleven te gaan werken en te proberen alles vast te houden wat er is. Toch betaalt uiteindelijk iedereen daar een prijs voor, niet alleen degene die erin vastloopt, maar ook het team en de organisatie eromheen.

Emotionele veiligheid op de werkvloer vraagt om duidelijke posities

Wat ik daarnaast regelmatig tegenkom, is dat positie en verantwoordelijkheid op de werkvloer door elkaar gaan lopen. Een leidinggevende heeft vanuit zijn functie andere verantwoordelijkheden dan een medewerker en dat verschil hoeft gelijkwaardigheid niet in de weg te staan. Gelijkwaardigheid betekent voor mij niet dat iedereen dezelfde positie heeft, maar dat ieder mens serieus wordt genomen binnen de verantwoordelijkheid die bij zijn of haar plek hoort.

Wanneer een positie vooral wordt gebruikt om controle uit te oefenen, wanneer medewerkers verantwoordelijkheden gaan dragen die niet bij hen horen of wanneer niemand meer precies weet wie waarvoor staat, ontstaat er onrust. Juist daar raakt emotionele veiligheid aan structuur. Aan iedere functie hangen taken en verantwoordelijkheden vast en wanneer die grenzen steeds verder vervagen, ontstaat er chaos omdat mensen niet meer weten waar hun verantwoordelijkheid ophoudt en die van een ander begint.

Autonomie groeit wanneer je de verantwoordelijkheid die werkelijk van jou is ook bij jezelf kunt houden en tegelijkertijd kunt laten waar de verantwoordelijkheid van een ander begint. Vanuit die helderheid kan gedrag veranderen, waardoor bewijzen minder nodig wordt en aanpassen weer een keuze kan zijn in plaats van een automatisme. De energie die eerder wegvloeide naar overleven komt daardoor weer beschikbaar voor het werk waarvoor iemand oorspronkelijk koos, met behoud van ambitie, vakmanschap en een eigen tempo.

Je lichaam merkt vaak eerder dat iets niet klopt

Vaak belanden mensen en organisaties in een strijd die eerder voorkomen had kunnen worden. Voordat iemand uitvalt, een conflict escaleert of een medewerker besluit te vertrekken, zijn er meestal al signalen geweest. Die signalen zijn niet allemaal zichtbaar in cijfers, functioneringsgesprekken of verzuimpercentages, terwijl mensen lichamelijke signalen van spanning soms al veel eerder ervaren.

Dat kan zich uiten in slechter slapen, vermoeid thuiskomen terwijl het werk op papier niet zwaarder is geworden, een korter lontje, minder concentratie, tegen een vergadering opzien of steeds langer nodig hebben om na een werkdag weer tot rust te komen. Wanneer je die signalen serieus neemt, ontstaat er ruimte om eerder te onderzoeken wat er speelt en waar bijsturing mogelijk is. Wanneer je alleen vanuit je hoofd blijft proberen de situatie op te lossen of de strijd te winnen, kan die strijd juist verder groeien.

Daarom kijk ik in mijn werk niet alleen naar wat iemand vertelt, maar ook naar wat iemand in het lichaam ervaart. Juist de combinatie daarvan kan zichtbaar maken waar spanning ontstaat voordat die spanning het functioneren volledig gaat bepalen.